De Tackenborg maakt deel uit van de lintbebouwing van Thesinge, op korte afstand van Groningen. Het is een rijksmonumentale boerderij met grote schuren, een herkenbaar erf en een lange geschiedenis. Op deze pagina vind je de belangrijkste ingangen om de plek te begrijpen: historie, omgeving en regels
Historie
De Tackenborg is vernoemd naar de heerd, die getuige een historische akte uit 1454, hier zo’n zeshonderd jaar geleden gestaan heeft.
Tot deze borg behoorde begin 18e eeuw onder meer een schathuis, een meiers huis, timmeragiën, hovingen, plantages, een singel en zo’n 80 grazen land. Bij gebrek aan volwassen erfgenamen is de borg In 1732, kort na overlijden van de laatste heer, voor 1110 gulden op afbraak verkocht aan Jan Ottens en Louis Leuningh. Op de borgstee zijn daara een tweetal boerderijen opgetrokken op de fundamenten van de voormalige bebouwing.
De contour van de huidige bebouwing aan de Bovenrijgerweg 12 is nog vrijwel identiek aan kop-hals-rompboerderij die op de eerste kadastrale kaart uit 1832 getekend staat. In en rond het voorhuis zijn sporen van oudere bebouwing aangetroffen. Na een brand in 1907 zijn de schuren in 1910 herbouwd en uitgebreid. Aan het begin van de 21e eeuw zijn de landbouwgronden afgestoten en staat de rijksmonumentale boerderij op een erf dat nog een kleine hectare groot is. In 2023 is een vergoeding toegekend ter compensatie van de aardbevingsschade die de boerderij heeft opgelopen als gevolg van de gaswinning die lange tijd in dit gebied plaatsvond. De versterking en restauratie van de boerderij vormen de basis voor een nieuwe herbestemming.
Vouw open om verder te lezen over de historie van deze plek.
Een schets uit 1751 toont een tweetal bebouwde percelen behorende tot het erf Takkenborgh, welke zich dus twee decennia na afbraak van de oorspronkelijke heerd op de borgstee bevonden.
In een document uit 1781 is er sprake van een schathuis (zo werd de veestal van een borg genoemd) met beklemming van de 51 van de oorspronkelijke 80 grazen land. Het feit dat ook na afbraak van de borg nog steeds de term “schathuis” word gebruikt doet vermoeden dat de stal van de voormalige borg overeind is blijven staan. Waarschijnlijk staat de boerderij aan de bovenrijgerweg 12 nog exact op die plek.
Conform kadaster 1832
Kadastrale minuut 1854
Het Napoleontisch kadaster uit 1832 is de oudst beschikbare bron met echt nauwkeurige registratie van de bebouwde oppervlakten, singels en tuinen van de twee, inmiddels als rijksmonument erkende boerderijen. De kop hals romp boerderij staat hier dus zeker al zo’n twee eeuwen.
Vlak voor het huidige pand aan de bovenrijgerweg 12 zijn funderingsresten van de middeleeuwse bebouwing aangetroffen. In het voorhuis zijn bovendien bouwmaterialen verwerkt die hoogstwaarschijnlijk ook tot de voormalige borg behoorden. Onder de zuidoosthoek van de oudere fundering bij de voorgevel is een veldkei aangetroffen, die duidelijk onderdeel ervan was. Volgens de bouwhistorische opname uit 2017 was dat in de middeleeuwen met name bij gewijde gebouwen zoals kapellen gebruikelijk. Bij het archeologisch bodemonderzoek in 2026 zijn de contouren van de oude borgstee nauwkeuriger in kaart gebracht waarbij onder meer een 14e-eeuwse munt teruggevonden.
Het huidige voorhuis is vrijwel geheel 18e eeuws. In de tweede helft van de 19e eeuw zijn de muren van het voorhuis zo’n 1,5 meter opgehoogd en is er een kleinere schuur bijgebouwd.
In 1907 zijn de schuren van de boerderij in een grote brand verloren gegaan en is allen het voorhuis intact gebleven.
De grote stal is in 1910 door Freerk Oudman en Geessien Roelfs Wigboldus weer geheel hersteld en de zijschuur is in een groter formaat opnieuw opgetrokken.
Links van de woning is in 1983 nog een boomgaard op de plek die op de kadastrale kaart uit 1832 al als zodanig stond aangegeven.
De rieten daken van de schuren worden gestut door kolossale dwarsgebinten op poeren.
De plattegrond van de boerderij is sinds 1910 vrijwel onveranderd gebleven. De boerderij is later overgenomen door de familie Klimp.
Op 14 juli 1975 raasde een windhoos over Groningen die over een lengte van zo’n 10 kilometer veel schade achterliet. De kap van de grote schuur van De Tackenborg raakte hierbij ook ernstig beschadigd. Het middengedeelte boven de langsbalken tot en met de nok werd weggeslagen en is naderhand weer geheel hersteld.
Het voorhuis met beide schuren leveren tezamen zo’n 1240 m2 aan bebouwd oppervlak op. Rond de Eeuwwisseling is de boerderij overgenomen door Koert Engelhard en Wim Anker. De boerderij en het erf, een kleine hectare groot, is nu volledig in eigendom van Wim Anker die tot voor kort hier een aannemersbedrijf gespecialiseerd in dakvensters in had.
De boerderij is in aanmerking gekomen voor de Heft-in-eigen-hand regeling van de Nationaal Coördinator Groningen en wordt op dit moment bouwkundig versterkt. Hierbij wordt veel zorg besteed om de historische kwaliteiten zo veel mogelijk te behouden. De eigenaar ziet graag dat de volgende generatie bewoners op hun eigen manier het ondernemerschap dat door de eeuwen heen ook kenmerkend is geweest voor deze plek, weten voort te zetten. Daartoe worden geïnteresseerden uitgenodigd om mede vormgeven aan de nieuwe functie van het pand.
Bronnen:
- Bouwhistorische opname 2017 van Battjes & Ladrak
- Restauratieplan uit 2014 van De Zaak van Haak
- Napoleontische grondkadaster uit 1832
- Topotijdreis
- Formsma, W. J.; Luitjens-Dijkveld Stol, R. A.; Pathuis, A. De Ommelander Borgen en Steenhuizen, Groninger historische Reeks; Van Gorcum: Assen, 1987.
- Feith, J. A. (1906). De Ommelander Borgen en hare bewoners in de zeventiende en achttiende eeuw. Wolters.
- In Beeldbank Groningen gearchiveerde foto’s
- Bouwkundige Kennisbank Joost de Vree
Ligging
De Tackenborg is landelijk gelegen en bevindt zich op ca. 15 min rijden en 30 min fietsen van de Groninger binnenstad. De authentieke hoeve is gebouwd op een oude borgstee die nu behoort tot de lintbebouwing van de woonplaats Thesinge.
Het erf dat tot de De Tackenborg behoort is 0,95 hectare groot, waarvan 1240 m2 bebouwd. De eigenaar van de Tackenborg heeft een eerste recht van koop op het rijk beplante naburige perceel kunnen bedingen, zodat deze twee erven op den duur mogelijk weer samengevoegd zouden kunnen gaan worden.
Vouw open om meer over deze locatie te lezen
In een recent verschenen gebiedsverkenning van LOAS Landschapsarchitecten staan de kwaliteiten en ideeën voor de toekomst van dit gebied omschreven. Deze verkenning vormt samen met de uitkomsten van een uitvoerig participatietraject de basis voor de visie die de gemeente voor dit gebied heeft ontwikkeld.
Bovenstaande collage uit het onderzoek van LAOS verbeeldt de herontwikkeling van bestaande bebouwing en kansen om het recreatieve karakter van de lintbebouwing te versterken.
Even ten zuiden van de Tackenborg doorkruist “de stadsweg” het landschap richting de stad. Deze ruim duizend jaar oude handelsroute vormt nu een snelle fietsverbinding die tal van historische plekken tussen Groningen en Delfzijl met elkaar verbindt.
De boerderij heeft forse aardbevingsschade opgelopen en wordt nu met ondersteuning van de Nationaal Coördinator Groningen versterkt en verduurzaamd.
De Tackenborg werd aangewezen als een van de kansrijke locaties voor woningbouw bij de dorpssessies in aanloop naar de nieuwe woonvisie voor Thesinge. Als zodanig maakt ze nu deel uit van het door de gemeente vastgestelde ontwikkelkader.
Daarmee kan de herbestemming beantwoorden aan de voorgenomen uitbreiding van het dorp. Na een periode van krimp in de ommelanden blijkt er in de gehele provincie al enige tijd weer een groeiende vraag naar landelijke woongelegenheden te zijn. In een studie die in opdracht van de provincie Groningen door het KAW is verricht viel op dat er met name ook onder jongvolwassenen de interesse sterk is toegenomen.
Ruimtelijke regelgeving
De Tackenborg is een Rijksmonument. Bij rijksmonumenten geldt dat voor alle delen van monumentale waarde (zowel aan de buitenkant als inpandig) een omgevingsvergunning moet worden aangevraagd voor alle werkzaamheden die buiten het noodzakelijke reguliere onderhoud vallen. Op de website van de Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) staan die regels inclusief voorbeelden nader omschreven. Vergunningaanvragen voor werkzaamheden aan een rijksmonument worden altijd door een erfgoed deskundige getoetst op zorgvuldige omgang met het monument. De RCE heeft specifiek voor de herbestemming en verbouwing van monumentale boerderijen een handreiking geschreven die inzicht geeft in de manier waarop plannen zullen worden beoordeeld. Daarnaast heeft de gemeente Groningen een richtlijn opgesteld waarin voor specifieke bouwkundige elementen staat beschreven hoe deze in stand gehouden kunnen worden.
Via Het Omgevingsloket zijn altijd de actuele geldende regels terug te vinden die op basis van de omgevingswet voor een locatie gelden. Zo ook voor de bovenrijgersweg 12, Voor het gehele erf dat tot de boerderij behoort gelden regels ter behoud en bescherming van de archeologische waarden van de gronden. Deze staan in artikel 18 van huidige omgevingsplan.
Het feit dat de Tackenborg een monumentale status heeft levert gelukkig niet uitsluitend beperkingen en strengere vergunningsvereisten op. Er zijn ook veel instanties en regelingen die ondersteunend zijn voor onderhoud en herbestemming van cultureel erfgoed. Zo staat er bijvoorbeeld in de provinciale omgevingsverordening dat er ook aan de bijgebouwen behorend tot een karakteristiek of beeldbepalend gebouw de functie wonen toegekend mag worden. In lijn daarmee zouden hier meer woningen toegestaan kunnen worden dan dat het geval zou zijn bij vrijgekomen agrarische bebouwing zonder erfgoedwaarde. Voor het volledige bebouwde oppervlak van De Tackenborg (voorhuis en schuren) geldt dan inmiddels ook de bestemming Wonen-2. Daaruit volgt dat binnen het huidige omgevingsplan al woningen in de schuren gerealiseerd kunnen worden en dat dit onder meer gecombineerd zou mogen worden met onderstaande functies (mits deze te combineren zijn met het behoud van de monumentale waarden van De Tackenborg):
- toeristisch-recreatief nachtverblijf
- woon-werkcombinaties
- speelvoorzieningen
- bedrijvigheid, die door zijn beperkte omvang in of bij een woning met behoud van de woonfunctie kan worden uitgeoefend.
In overleg met de monumentencommissie is onderzoek verricht naar de inpasbaarheid van extra woningen in de monumentale schuren en de voorwaarden waaronder dit toegestaan zou kunnen worden. Het aangezicht van de boerderij zal zoveel mogelijk behouden moeten blijven: beperkte ingrepen in de gevel en het dak van de schuren zullen worden toegestaan, maar de toegevoegde woningen zullen niet duidelijk zichtbaar mogen zijn. Ook van binnen moet het ruimtelijk karakter van de schuur intact blijven: dat wil zeggen dat er niet dusdanig veel of grote muren in mogen komen dat de grootsheid van de ruimte verloren gaat. Naast het voorhuis is in onderstaand vlekkenplan ook voor elk van de twee schuren aangegeven welk gebied uiteindelijk gebruikt zou mogen worden om woonruimte van te maken.
De gemeente ziet er ook op toe dat een bouwwerk geen gevaar zal opleveren voor gebruikers en omgeving. Daartoe toetst ze alle vergunningaanvragen aan de hand van de vereisten die zijn vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) met betrekking tot constructieve veiligheid, brandveiligheid, daglicht, isolatie, ventilatie, etc. Met betrekking tot monumenten beschikt het bevoegd gezag wel de over de mogelijkheid om af te wijken van de gestandaardiseerde technische regels indien het toepassen daarvan de monumentale waarden onnodig schaden. In die gevallen kunnen soms alternatieve maatregelen ontworpen worden die ook in voldoende mate de veiligheid zullen garanderen. Wanneer de toekomstige bewoners zelf opdrachtgever zijn voor het ontwerp en de bouw van hun woningen dan zullen voor enkele technische vereisten uit het BBL iets minder strenge regels gelden dan normaal, hetgeen ook net iets meet ontwerpvrijheid oplevert.
Financiële regelingen
Voor rijksmonumenten heeft de overheid een aantal gunstige financiële regelingen in het leven geroepen die eigenaren ondersteunen bij de instandhouding van hun pand. Het Erfgoedloket Groningen houdt een overzichtslijst bij waarin nog veel meer regelingen te vinden zijn. Met name als een project ook in bredere zin zal bijdragen aan leefbaarheid dan zijn er daarnaast ook nog tal van fondsen waar initiatiefnemers mogelijk aanspraak op kunnen maken, zoals het boederijenfonds, roemte of nij begun.
Onderstaande video, waarin het Boerderijenfonds uitlegt uit wat voor een soort projecten ze ondersteunen, sluit bijvoorbeeld heel mooi aan bij de opgave die ook bij De Tackenborg van toepassing is. Met deze aanvullende middelen voor handen ligt het voor de hand dat er voor het herbestemmingstraject gebruik gemaakt zal gaan worden van een gestapelde financiering. Zodoende kan het financiële draagvlak voor de herbestemming en het onderhoud van de boerderij verbreedt worden en zal deze niet uitsluitend afhankelijk hoeven te zijn van de individuele financieringsruimte van toekomstige bewoners. Uiteraard zullen toekomstige bewoners wel ook zelf in staat moeten zijn om financiële verplichtingen na te komen die hoger liggen dan bijeen conventionele woning het geval zou zijn.
Op de volgende pagina staan de plannen voor versterking, verduurzaming en herstel van De Tackenborg welke inmiddels ingediend en voor een deel zelf ook al vergund en uitgevoerd zijn. Ook zijn daar de verkenningen omtrent herbestemmingsmogelijkheden teug te vinden.